مسجد جامع شوشتر یکی از مساجد دوره خلفای عباسی است که ساخت مسجد جامع شوشتر در سال 254 هجری قمری توسط المعتزبالله (خلیفه عباسی) آغاز شد و بعد از او توسط المسترشد بالله (خلیفه دیگر عباسی) سالها بعد به اتمام رسیده است . ساخت مسجد جامع شوشتر در زمان امام حسن عسکری (ع) و دوره سیزدهمین خلیفه عباسی همزمان بوده است .

مسجد جامع شوشتر - - Mosque of Shoushtar - بیا بگردیم

مسجد جامع شوشتر در غرب شهر شوشتر واقع شده است و براساس نوشته های قدیمی و شواهد بدست آمده از نقشه ساختمانی بجا مانده این چنین بر می آید که  بنای اولیه مسجد به سبک منسوب به عربی مشتمل بر شبستانی در جانب قبله و شاید رواقی در اضلاع دیگر صحن بوده است ساخته شده بود و همچنین سقف مسجد تیر پوش بوده تا دوره صفوی که به علت خرابی و فساد تیر های چوبی ، در سال 1088 هجری قمری تغییراتی انجام شده است که شبستان با طاق‌های آجری بر روی پایه‌های متشکل از قطعات سنگی پوشیده شده است .

با این توضیحات و شواهدی که وجود دارد بنای کنونی مسجد جامع شوشتر بیشتر ، از آثار دوره صفوی تبعیت می کند تا دوره عباسی . و شایان ذکر است از بنای اولیه مسجد جامع چیزی جز نقشه ساخت و باقی مانده های کتیبه بخشی از دیوار جانب قبله و دیوار شرقی بین گلدسته و منار و خود منار که در قرن هشتم هجری به بنای اولیه افزوده شده ، باقی نمانده است .

 

مسجد جامع شوشتر - - Mosque of Shoushtar - بیا بگردیم

نقشه معماری مسجد جامع شوشتر

شبستان اصلی مسجد جامع شوشتر در طرف جنوب واقع شده که دارای ۴۸ ستون سنگی با ارتفاع 5 متری و سقف‌های گنبدی بین ستونهاست. در این شبستان یک منبر چوبی نفیسی و جود دارد که در قسمت راست منبر نوشته‌هایی به خط کوفی از جنس تخته بریده شده است و این نوشته ها نام (منصور ابو احارث) و تاریخ صفر سال۴۴۵ هجری قمری بر روی آن حک شده است در توصیف می توان اضافه کرد که این منبر قدیمی 17 پله دارد که تعداد این پله‌ها به دلیل تعداد رکعت‌های نمازی است که هر مسلمان در روز اقامه می‌کند. چوب استفاده شده در این منبر از نوع آبنوس هندی است و در سال 1276 هجری قمری ساخته شده است.

 

مسجد جامع شوشتر - - Mosque of Shoushtar - بیا بگردیم

همچنین بر دیواره شبستان مسجد جامع شوشتر کتیبه‌هایی به خطوط ثلث، کوفی و نستعلیق وجود دارد که یکی از این کتیبه ها گچبری با مضمون سوره یاسین حک شده است. مسجد جامع شوشتر در گذشته دارای تعداد بیشتری کتیبه گچی و سنگی بوده که متاسفانه در تعمیرات دهه۴۰ و بعد از آن از بین رفته است. این کتیبه هایی که بر مسجد نصب شده ، بسیاری از دستورهای حکومتی و احادیث را در خود دارند که برخی از این فرامین مانند دستور ممنوعیت شرب خمر و کبوتر بازی بوده است و برخی دیگر  از این کتیبه ها که با خط کوفی و زیبا بر سنگ حک شده است و در دهه ۲۰ در مسجد جامع شوشتر قاب گرفته شده است، به دستوراتی حکومتی درباره ی قلعه سلاسل مربوط می‌گردد ولی با همه این اوصاف در حال حاضر تنها ۱۹ کتیبه باقی‌مانده است .

 

مسجد جامع شوشتر - - Mosque of Shoushtar - بیا بگردیم

مسجد جامع شوشتر دارای حیاط وسیع و ستون‌های قطور و بسیار محکمی می‌باشد به طوری که قطر هر ستون بیش از یک و نیم متر است و بنای آن بیشتر از سنگ و آجر است . دیواره‌های خارجی مسجد جامع شوشتر نیز با ستون‌های سنگ تراشیده با طاق رومی بلند و بعضی نقش‌های لچکی در روی بعضی از ستونها است.

مناره های این مسجد که از قرن هشتم تا قرن دوازدهم هجری بصورت کامل بوده و ساختمان مناره مسجد را به دوران چوپانیان و شیخ اویس بن شیخ حسن چوپانی نسبت می‌دهند. بلندی مناره قبل از فرسایش، 26 متر بوده اما هم اکنون در حدود 18 متر است و کتیبه تاریخی آن بر لوحی سنگی بر قسمت بالای مناره نصب بوده است که براساس کتیبه مزبور، بانی مناره، سلطان اویس بن حسن ایلکانی است. در وصف این مسجدَ لغت نامه دهخدا نوشته‌است که پس از مسجد کوفه، قبله این مسجد از تمام مساجد دیگر در اعتدال است. بقایای مناره‌ای از قرن هشتم دیده می‌شود. این مناره دارای ساقه‌ای استوانه‌ای و مزین به آجرکاری است که در میان آجرکاری‌ها، نقش‌های با کاشی فیروزه‌ای از کلمهٔ «الله»، «محمد» و «علی» دیده می‌شود. در وسط منار، میله‌ای وجود دارد که پلکان منار به دور آن می‌چرخیده است.

 

مسجد جامع شوشتر - - Mosque of Shoushtar - بیا بگردیم

مسجد جامع شوشتر در گذشته دارای یک حوض بزرگ بوده که توسط قناتی که از نهر داریون آب می‌گرفته پر می‌شد. شکل ستون‌های جلوی مسجد در دهه 40 به بنا الحاق شده‌اند و در گذشته حمامی که در پشت مسجد جامع شوشتر قرار داشت در وقف مسجد بوده است

در ضلع شرقی صحن مسجد جامع شوشتر، در غرفه اختصاصی کوچکی، قبر مؤلف تذکره شوشتر: سیدعبدالله جزایری و پدرش سیدنورالدین – به ترتیب، متوفی ۱۱۷۳ و ۱۱۵۸ ه-. ق – قرار دارد.

از ویژگی های مسجد جامع شوشتر می توان به دو محرابه بودن آن اشاره کرد بطوری که یکی برای اقامه نماز جماعت در فصول سرد سال بوده که در داخل ساختمان مسجد تعبیه شده است و دیگری نیز برای فصول گرم سال در بیرون از ساختمان مسجد ساخته شده است. این محراب دارای معماری پیش از اسلام بوده است و وجود پایه های پافیلی در کنار این محراب این مهم را تائید می‌کند.

 

مسجد جامع شوشتر - - Mosque of Shoushtar - بیا بگردیم

وجود آجر چینی خاص در سقف این محراب باعث شده است که نقش 12 نام علی(ع) در این محراب چشم هر بیننده و اهل نظری را خیره کند. به عبارتی، معماری ویژه این مسجد باعث شده شوشتر در قرون ابتدایی اسلام مرکزیت خاصی داشته باشد.

 

ثبت مسجد جامع شوشتر در آثار ملی ایران

بالاخره مسجد جامع شوشتر در سال 1315 توسط وزارت فرهنگ و هنر با شماره 286 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و مالکیت آن در اختیار اداره اوقاف گذاشته شد.