عمارت مفخم عمارت باشکوه و بزرگ از دوره قاجار

عمارت مفخم آثار تاریخی دوره قاجار که بزرگترین و مهمترین در خراسان شمالی به خصوص در شهر بجنورد می باشد

عمارت مفخم در دهه 1250 هجری شمسی به دستور یار محمد خان شادلو سهام‌الدوله بجنوردی که به سردار مفخم معروف و مشهور بوده است در زمان حکومت ناصرالدین شاه و به دست معمار بزرگ ایرانی به نام میرزا مهدی خانشقاقی ممتحن الملک ساخته شده است.

این بنا و چندین بنای دیگر که با نام دارالحکومه سردار مفخم که در باغ بزرگی متشکل از عمارت های سردار مفخم، آینه خانه مفخم، بنای کلاه فرنگی، حوضخانه و باغ فواره می باشد که متاسفانه در طی این سالها از این بنا ها فقط دو بنا از این دارالحکومه مفخم بجا مانده است ، شناخته می شده به عنوان فضای اداری و دیوانی برای انجام کارهای اداری و همچنین محل دیدار های رسمی سرداد مفخم با رجال هم رده خود در عهد قاجار و هم چنین برای انجام مراسم تشریفاتی و رایزنی در مورد مسائل سیاسی و اجتماعی مناطق تحت پوشش استفاده می شده است .

 

عمارت مفخم و راه های دسترسی به آن

برای اینکه بتوان عمارت مفخم ، عمارت با شکوه دوره قاجار را دید باید به استان خراسان شمالی سفر کرد و از آنجا نیز به شمال شهر بجنورد و در انتهای خیابان شریعتی شمالی واقع شده است ، باید رفت .

در دوره قاجار عمارت مفخم همراه با بناهای دیگری از جمله آینه‌خانه، کلاه فرنگی، حوضخانه و سردر در باغ بزرگی قرار داشته که مجموعه دارالحکومه مفخم را تشکیل می‌داده‌اند.

 

عمارت مفخم و مشخصات آن

عمارت مفخم نیز مانند بنای همسایه خود – عمارت آینه خانه مفخم – از دو طبقه تشکیل شده است ، عمارت مفخم در زمینی به مساحت 1.150 متر مربع و در ابعاد 50 در 23 متر و ارتفاع حدود 9 متر ساخته شده است .

که در دو طبقه عمارت مفخم مجموع 34 اتاق و دو تالار بزرگ دیده می شود که در تزیین آن از کاشیکاری ، گچبری و آینه کاری استفاده شده است .

عمارت مفخم دارای دو ایوان که در طبقات این بنا می باشد که کلیه پنجره های اتاق های عمارت مفخم به این ایوان ها گشوده می شود که این ایوان ها در قسمت شمالی و جنوبی بنا قرار دارد . در ایوان طبقه اول که به طول 38 متر و عرض حدود 14 متر می باشد 9 ستون بزرگ به شکل هندسی هشت ضلعی و دو نیم ستون آجری و با نمای ساده خود نمایی می کند که این ستون ها تحمل بار سقف و طبقه بالا را به عهده دارد .ولی در ایوان طبقه دوم بخصوص ایوان سمت جنوبی از ستون های استوانه ای استفاده شده است که در تزیین بدنه آن ها از کاشی استفاده شده است .

عمارت مفخم دارای دو درب ورودی می باشد که در قسمت شرقی و غربی این عمارت قرار دارد که برای رفتن به طبقه بالا باید تعداد 18 پله را طی کرد .
همانگونه که پیش تر گفته شد، از این فضا و در کل، از این باغ بزرگ مفخم برای انجام کارهای اداری و ملاقات سیساسی انجام می شده است.
این بنا اتاقهای متعددی دارد که با ۲۱ در چوبی به ایوانها گشوده می‌شوند و در طبقات آن جابه‌جا گچ بری های زیبا به چشم می‌خورد.

 

عمارت مفخم و نوشته هایی در مورد آن

در یکی از این ملاقات سیاسی که کلنل ادوارد ییت انگلیسی که حدود 100 سال پیش در این عمارت با سردار مفخم دیدار داشته در مورد این عمارت اینگونه توصیف کرده است؛ دیوارها با تعدادی نقشه تزیین شده بود، اتاق پذیرایی با شمعدانها و آیینه‌های زیبا پوشیده شده و کف آن نیز با قالیهای قالب دوزی شده ابریشمی رشتی فرش شده بود.

در پشت این اتاق نارنجستانی بود که سقف آن با ورق آهنی پوشیده شده بود و بر روی دیوارها نیز پوست پلنگ، ببر، خرس و پوست دو گربه وحشی و چند حیوان دیگر که در جنگلهای شمال این ناحیه یافت می‌شود آویزان کرده بودند.

عمارت مفخم و سرگذشت آن در تاریخ

همانطور که گفته شد عمارت مفخم در سال 1250 هجری شمسی در شهر بجنورد استان خراسان شمالی ساخته شد که مقارن با دوره حکومت قاجاریه بوده است . در سال های آخر حکومت قاجاریه و پس از سقوط سلسه قاجار عمارت مفخم که که در آن زمان محل سکونت نوه سردار مفخم – معزز سردار – بوده است به تصرف رضا شاه در آمده و به دستور رضا شاه محل اقامت سرهنگ رخشا فرماندار و رئیس کل املاک پهلوی بجنورد تغییر پیدا کرد .

در سال 1316 هجری شمسی نیز بر اثر آتش سوزی که در طبقه فوقانی عمارت مفخم رخ داده بود سقف عمارت که در ساخت آن از چوب و تیر ارس و پوشش سفالی استفاده شده بود از بین رفته و بعداز مرمت و تعمیر سقف شیروانی با پوشش ورق گالوانیزه درست شده است .

در سال 1370 عمارت مفخم به دست اداره میراث فرهنگی شهر بجنورد قرار گرفته که بعداز تعمیرات و مرمت های انجام شده به عنوان موزه مردم شناسی استان خراسان شمالی مورد استفاده قرار گرفته است .

 

عمارت مفخم و مواد بکار رفته در ساخت آن

در ساخت عمارت مفخم از مصالحی چون شامل آجر، ماسه، آهک و گچ و سنگ بوده به جهت استحکام و رعایت اصول معماری در پی این بنا از سنگ و چوب روسی به صورت افقی و عمودی استفاده شده است و در تزئینات عمارت مفخم از انواع کاشی‌کاریهای معرق، معقلی و کاشیهای هفت رنگ و ابعاد خشتی استفاده شده است .

که این نوع تزئینات در جای جای عمارت بدون تکرار طرح ها و نوع مصالح مورد استفاده قرار گرفته است به طوری که دو ستونی که پایه‌های چشمه طاق مرکزی بر آنها استوار است با کاشیهای معرق تزیین شده ولی ستون‌ها و نیم ستون‌های طرفین آن کاشیکاری معقلی دارند.

از تزئین ها و موارد استفاده شده در این عمارت، لچکی‌های چشمه طاق بزرگ مرکزی، در مقابل پنجره تالار بزرگ و در فضای مثلثی‌شکل افریز مرکزی به بهترین شکل خود نمایی می کند،که چشم هر بیننده را به خود جلب می کند.

باید بگوییم که در دو سوی طاق بزرگ، نقش دو فرشته بالدار با نقش های گیاهی و پیچکها ایجاد شده که به نوعی تداعی‌کننده نقش فرشتگان بالدار و نقوش گیاهی در طرفین مغاره‌های بزرگ طاق بستان است که در عین حال از تاثیرگیری از شمایل‌نگاری هنر اروپایی برکنار نمانده است.

بر بالای این طاق و در وسط سنتوری مثلثی شکل مرکزی نقش شیر و خورشید به رنگ زرد بر کاشیهای هفت رنگ تصویر شده است

 

عمارت مفخم و ثبت آثار ملی آن

بنای عمارت مفخم به شماره ۹۵۲در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.