گرمابه حاج ابراهیم زنجان از آثار تاریخی زنجان و از جاهای دیدنی زنجان

 

گرمابه حاج ابراهیم زنجان و تاریخچه آن :

گرمابه مزبور موسوم به حاج ابراهیم، متعلق به نسل پنجم مالک فعلی ( آقای ابراهیم سرمدیان ) می باشد. گرمابه حاج ابراهیم زنجان از جمله ابنیه عام المنفعه و اوقافی بوده که بصورت استیجاری در تحت اختیار خانواده سرمدیان می باشد. گرمابه حاج ابراهیم زنجان در راسته بازار بالا، کوچه سقالر، ضلع جنوبی بازار قرار گرفته است.

ورودی اصلی گرمابه حاج ابراهیم زنجان رو به شمال (بطرف بازار) بوده که در سمت چپ و در کنار آن درب بزرگ چوبی، جهت استفاده و دسترسی به پشت بام و یا موتورخانه فعلی قرار گرفته، نمای ورودی گرمابه حاج ابراهیم زنجان در حال حاضر ساده و بدون تزئینات خاصی با روکشی از سیمان سفید می باشد.

 

 

در بدو ورود به حمام و قبل از وارد شدن به هشتی،  با ایجاد سه پله اختلاف ارتفاع بین کف کوچه و هشتی (در حدود ۱۱۵ سانتیمتر) حل شده است، هشتی مزبور بشکل مربع . مستطیل و در جهت شرقی غربی بوده که در دو ضلع شرقی غربی آن دو مدخل دیده می شود.

1- ورودی غربی: (موسوم به سردخانه) دهلیزی است باریک با بسقفی کوتاه به شکل زانویی بوده که در نهایت به سربینه رختکن ختم می شود.

۲- ورودی شرقی: راهرویی است به شکل L در ابعاد 3/80*1/28 سانتیمتر که به سربینه می رسد.

 

سربینه (رختکن) گرمابه حاج ابراهیم زنجان :

در این قسمت فضاییست چهار ایوانی به شکل مربع مستطیل که در جهت شمال به جنوب کشیده شده است.

ایوانها بصورتی قرینه و در چهار جهت اصلی شمالی جنوبی و شرقی غربی تعبیه گردیده اند، کف سربینه نسبت به کوچه در رقم ۱۸۰ سانتی  متری می باشد.

در قسمت مرکزی گرمابه حاج ابراهیم زنجان ، گنبد بزرگ بر جرزهای جانبی استوار گردیده و در مرکز این گنبد نیز یک نورگیر قرار گرفته که در سه جانب آن (شرقی، جنوبی، غربی) بر روی ساق گنبد سه نور گیر کوچکتر تعبیه گردیده است.

 

 

با عنایت به محل و جهت قرار گرفتن نورگیرهای مزبور میتوان یقین داشت که علاوه بر عمل نورگیری، عملکرد ساعت آفتابی را نیز داشته اند، چرا که روشن شدن نورگیر ضلع شرقی حکایت از طلوع آفتاب و شروع روز را داشته و همچنین تابش نور خورشید بر نورگیر ضلع جنوبی و یا نورگیر غربی موجب نمایان شدن اواسط یا اواخر روز برای شستشو کنندگان بوده است.

هریک از ، ایوانها دارای نورگیری بوده اند که در حال حاضر فقط نورگیر جنوبی و غربی موجود بوده و نورگیرهای ایوانهای شمالی و شرقی مسدود شده است.

گرمابه حاج ابراهیم زنجان یکی از جاهای دیدنی زنجان و آثار تاریخی زنجان می باشد که در راسته بازار سنتی زنجان قرار دارد و به استناد مدارک موجود می توان آن را به دوره صفویه مربوط دانست .این گرمابه متعلق به خانواده سرمدیان می باشد که دارای قسمت های مختلفی چون درب ورودی ، سربینه ، گرمخانه ،ایوان و خاوتی می باشد

در وسط سربینه یک حوض هشت ضلعی از جنس سیمان وجود دارد، که بنا به گفته مالک، این حوض به جای حوضی قدیمی که به شکل مربع مستطیل از جنس سنگ با پاشورهایی از کاشی بوده، ساخته شده است.

در پیرامون و دور تا دور فضای سربینه سکوهایی جهت نشستن مراجعین وجود دارد که در حال حاضر بر روی آن کمدهای چوبی ساخته شده است.

بطور کلی فضای سربینه دارای تاسیسات و ملحقاتی از جمله سردخانه و قهوه خانه میباشد که سردخانه در ضلع ید غربی بصورت دهلیزی بوده که ورودی آن از هشتی اول تعبیه گردیده است، قهوه خانه بصورت یک فضای کوچک به شکل L در ضلع شرقی سربینه میباشد. این تاسیسات (سردخانه و قهوه خانه در حال حاضر بلا استفاده و در پشت کمدهای ایجاد و شده، مستور می باشند.

 

گرمخانه گرمابه حاج ابراهیم زنجان :

بعد از نماز خانه و پس از طی یک راهرو به طول 120 سانتیمتر با یک شیب ملایم به فضای اصلی شستشو یعنی گرمخانه را میرسیم. گرمخانه فضاییست چهار ایوانی، ایوانها در چهار جهت اصلی (شمال، جنوب، شرق، غرب) تعبیه گردیده اند، این فضا در رقم 300 سانتیمتر نسبت به کف اصلی کوچه قرار گرفته است.

در مرکز گرمخانه گنبد اصلی بر جرزهای جانبی استوار گردیده است، در مرکز گنبد نیز مطابق با گنبد سربینه یک نور گیر بزرگ با سه نورگیر کوچکتر در ساق گنبد و در سه جهت و (شرق، جنوب، غرب) تعبیه گردیده است.
نورگیرهای مزبور یقینا علاوه بر عملکرد نورگیری یک نوع ساعت آفتابی نیز میباشند. در داخل گرمخانه فضای ایجاد شده و می توسط ایوانهای چهارگانه هر کدام به نوعی مورد استفاده بوده و دارای عملکرد خاصی نیز می باشند.

 

ایوان جنوبی گرمابه حاج ابراهیم زنجان :

این فضا در اصل شاه نشین بوده که در حال حاضر توسط یک دیوار با ایجاد تغییرانی به دو قسمت مساوی تبدیل شده و بصورت دوش مورد استفاده میباشد، در حد فاصل بین شاه نشین و ایوان غربی (جرز جنوب غربی) مدخلی که به خلوتی راه دارد دیده می شود.

 

 

خلوتی گرمابه حاج ابراهیم زنجان :

فضاییست مربع شکل به ابعاد 2/30 * 2/10 متر که به دو قسمت مساوی تقسیم شده است.

 

ایوان غربی گرمابه حاج ابراهیم زنجان :

این فضا با ایجاد دو دیوار به سه قسمت مساوی تقسیم شده و بصورت دوش مورد استفاده می باشد، در پشت ایوان غربی  محیطی در ابعاد حدودا 3 * 8/30 متر در سالهای اخیر جهت انبار آب سرد و گرم ساخته شده است که ورودی آن از پشت بام می باشد، در حد فاصل بین ایوان غربی ایوان شمالی (جرز شمال غربی) محیطی به شکل مربع مستطیل در ابعاد 1/30 * 0/97 متر در نظر گرفته شده است.

 

ایوان شمالی گرمابه حاج ابراهیم زنجان :

این قسمت نیز با ایجاد خزینه آب گرم به شکل مربع مستطیل در ابعاد حدودا 4 * 6/50 متر مورد استفاده میباشد. جهت کنترل آب خزینه، پنجره ای مشبک در ارتفاع 2/90 سانتی متر در نظر گرفته شده که دسترسی به آن از طریق چهار پله امکان پذیر میباشد منبع آب سرد نیز در جوار خزینه آب سرد بوده که ورودی آن در جرز شمال شرقی تعبیه شده است.

 

ایوان شرقی گرمابه حاج ابراهیم زنجان :

ایوان مزبور در مقابل ایوان غربی بشکل پنج ضلعی منظم در ابعاد ۱۶۰۶۱۰۵ سانتیمتر می باشد، این قسمت در حال حاضر فضای اصلی جهت شستشو و مشت و مال در گرمخانه می باشد.

 

مصالح بکار رفته در گرمابه حاج ابراهیم زنجان :

عمده مصالح بکار رفته در احداث بنا شامل لاشه سنگ از جنس گرانیت (در پی بنا)، آجرهای ۲۰x۲۰ با ملات گل (جهت چیدن جرزها، طاق و تویزه ها)، استفاده از سنگ تراورتن سفید جهت کف فرش و استفاده از گچ آهک جهت پوشش نماهای داخلی را نام برد.

 

تزیینات گرمابه حاج ابراهیم زنجان :

با توجه به اظهارات مالک (آقای ابراهیم سرمدیان)، گرمخانه و سربینه مزین به تزییناتی از قبیل آهک بری و کاشیکاری منقوش تر بوده که متاسفانه در سالهای اخیر ( چهل سال پیش ) بجای کاشیکای فیروزه ای منقوش گرمخانه ، کاشیهای سفید بکار رفته و همچنین بر روی آهک بریها قشری از سیمان سفید کشیده شده است.

 

 

قدمت و تاریخچه گرمابه حاج ابراهیم زنجان :

از آنجائیکه متاسفانه سند مکتوبی که دال بر زمان ساخت و با نام بانی و سازنده بنا در دسترس نمی باشد ، لذا در این راستا می توان به روشهای زیر عمل نمود :

۱. تحقیقات میدانی و مصاحبه و مذاکره با مالک و سالخوردگان محلی

۲. توجه به نوع معماری و سبک ساخت بنا و همچنین موقعیت قرار گرفتن و ارتباط آن با مجموعه همجوار ، با عنایت به مذاکرات به عمل آمده و اظهارات مالک بنا ، سی سال پیش کتیبه ای از جنس سنگ در حین پی کنی بنا بدست آمده که سال 1133 را نشان می داده است. ( تاریخ ذکر شده همراه با شک و تردید می باشد ) متاسفانه این کتیبه به سرقت رفته و فعلا موجود نمی باشد.

نظر به مصاحبات و همچنین موقعیت بنا در بافت قدیمی و با توجه به سبک و نوع معماری میتوان ساخت این بنا را به اواخر صفویه نسبت داد.